شرایط صحت معامله یکی از شرایط واجب و مهم در صحیح بودن و قانونی بودن یک معامله محسوب میشود که لازم انواع مراتب صحت و باطل بودن عقد را بررسی کنیم و و بعد از آن به توضیح شرایط صحت معامله بپردازیم.
ابتدا لازم که عقد را توضیح دهیم و بدانیم که عقد به چه معنی است و بعد از آن به شرایط صحت آن برسیم.
تعریف عقد
عبارت است از اینکه یک یا چند نفر در مقابل یک یا چند نفر دیگر تعهد بر انجام امری نمایند و طرف دیگر آن را قبول کند.
مراتب صحت و بطلان عقد
- صحت (نفوذ) : یعنی عقد تمام شرایط صحت و یک عقد را که در ادامه توضیح می دهیم دارا باشد مانند اهلیت طرفین قصد و رضای طرفین
- عدم نفوذ : یعنی عقد برخی از شرایطی را که در ادامه توضیح میدهیم ندارد اما اهمیت این شرط بدان حد نیست که به کلی عقل باطل کند بلکه عقد فعلاً بلا اثر و غیر نافذ است و یک گام تا صحت عقد فاصله دارد به عبارت دیگر یعنی اگر آن نقض برطرف شود عقد صحیح میشود و اگر آن نقض باقی بماند عقد همچنان غیر نافذ و بلااثرمیماند یا حتی ممکن است بعد از مدتی باطل شود به این عقود عقود غیر نافذ میگویند عقود غیر نافذ باید توسط شخصی که ممکن است یکی از طرفین یا در مواردی شخص ثالثی باشد مورد قبول یا رد قرار گیرد در صورت قبول عقد صحیح و نافذ است و در صورت رد عقد باطل میشود
- بطلان: به این معناست که عقد برخی از شرایط صحت را ندارد و اهمیت این شرایط به حدی است که عقل را به طور کلی باطل میکند
شرایط صحت معامله
شرایط عمومی صحت عقود یا معامله در ماده ۱۹۰ قانون مدنی بیان شده است و وجود آن در همه معاملات لازم است مانند قصد و رضای طرفین و اهلیت طرفین و موضوع معلوم و معین برای عقد.
همه معاملات برای آنکه صحیح باشند باید واجد شرایطی باشند که عبارتند از قصد و رضای طرفین موضوع معامله جهت معامله اهلیت طرفین
تعریف قصد و رضا
قصد، محرک انعقاد عمل حقوقی است به عبارت دیگر قصد تصمیمی است که شخص میگیرد برای اینکه لفظ عقد را انشا کند و سازنده عمل حقوقی است.
رضا تمایل قلبی و نیت درونی شخص برای انعقاد معامله است به عبارت دیگر قصد محرک عملی و رضا نیت درونی است برای مثال شخصی میل باطنی به خرید کتابی دارد به این میل باطنی رضا می گوییم حال اگر او با توجه به توان مالیش و مدت زمانی که برای مطالعه آن کتاب دارد وارد کتابفروشی شود و اراده خود را به صورت قطعی برای خرید کتاب بیان کند به این اراده قطعی قصد میگوییم و به مجموعه قصد طرفین و رضای شخص اراده میگوییم
تاثیر فقدان قصد و رضا
به عنوان یک قاعده کلی باید در نظر داشت که فقدان قصد موجب باطل شدن معامله میشود مانند معامله در حال مستی بیهوشی یا خواب اشخاص دیوانه و صغیر غیر ممیز (کودکان ).
ابراز قصد
روش ابراز قصد تابع شرایط خاصی نیست و محدودیتی ندارد هر چیزی که دلالت بر قصد کند برای انعقاد عقل کافی است و لازم نیست که روش ابراز قصد طرفین به یک شیوه باشه ممکنه یکی از طرفین به شیوه تلفنی قصد خود را بگوید و طرف دیگر از طرف ایمیل آن را قبول کند
بررسی دلالت سکوت بر قصد
سکوت هیچ اثر حقوقی ندارد سکوت حتی در نکاح هم دلالت بر قصد نمیکند.
در بقیه موارد اراده باید انشا و بیان شود و صرف نیت درونی برای انعقاد عقل کافی نیست
سکوت فقط در برخی از موارد دلالت بر قصد میکند مانند ماده ۱۳۹ قانون تجارت بنابراین ماده در شرکت تضامنی نسبی و مختلط غیر سهامی در صورت فوت یا محجوریت یکی از شرکا بقای شرکت منوط است به رضایت سایر شرکا و رضایت وراث یا قیم شریکی که فوت کرده یا دیوانه شده است حال اگر سایر شرکا راضی به بقای شرکت باشند وراث یا قیم آن شریکی که دچار فوت یا دیوانه شده است باید ظرف یک ماه قصد خود را بر بقا یا انحلال شرکت بیان کنند و اگر در این یک ماه سکوت کنند سکوت آنها به منزله رضایت بر بقای شرکت است.
مادهی ٢۵٠ قانون امور حسبی که بیان می دارد رد ترکه باید در مدت یک ماه از تاریخ اطلاع وراث به فوت مورث به عمل آید اگر در مدت نامبرده رد ترکه به عمل نیاید در حکم قبول و مشمول ماده ۲۴۸ خواهد بود.
طبق ماده ۶۸ قانون امور حسبی قیم باید ظرف سه روز از تاریخ ابلاغ رای دادگاه با رعایت مسافت عدم پذیرش سمت قیوم و متن را به دادستان اطلاع دهد سکوت بعد از این سه روز به منزله رد قیمومت محسوب می شود.
طبق ماده ۲۳۵ قانون تجارت اگر برات گیر از تاریخ ارائه برات تا ۲۴ ساعت سکوت کند این سکوت به منزله امتناع از قبول یا رد برات است
اهلیت طرفین
اهلیت طرفین یکی از شرایط صحت معاملات است منظور از اهلیت در اشخاص حقیقی اهلیت استیفا است یعنی دارای شرایطی باشند که بتوانند معامله انجام بدهند و از اموال خود به تنهایی استفاده و اداره کنند.
اشخاص حقوقی مثل شرکتها منظور آن است که موضوع عقد در موضوع شرکت که در اساسنامه درج شده است بگنجد.
حکم معاملات نوشته شده صغیر ممیز و غیر ممیز
صغیر ممیز کسی است که توانایی تشخیص خوب از بد را دارد اما صغیر غیر ممیز کسی است که قدرت درک و توانایی تشخیص خوب از بد را ندارد که در اسلام سن زیر هفت سال را صغیر غیر ممیز می دانند.
کلیه اعمال حقوقی نوشته شده توسط صغیر غیر ممیز چه مالی باشد چه غیر مالی به واسطه فقدان قصد باطل است اعمال حقوقی و معاملاتی که صغیر ممیز نوشته است نافذ و صحیح است پس اگر شخصی مالی را به او هدیه کند هم خودش میتواند این هدیه را قبول کند هم ولی یا قیم او اما نوشتن اعمال حقوقی صرفاً مضر مانند وقف کردن مال خود به بقیه باطل است و اجازه ولی یا قیم را میخواهد
موضوع معامله (مورد معامله)
مال یا عملی است که معامله نسبت بدان واقع میشود بنابراین مورد معامله ممکن است به یکی از این سه صورت باشد
- مالی که مورد نقل و انتقال واقع میشود
- عملی که شخص متعهد میشود آن را انجام دهد که به آن فعل مثبت میگویند
- عملی که شخص متعهد میشود آن را انجام ندهد که به آن فعل منفی یا ترک فعل میگویند
بنابراین مشاهده میشود که در یک تقسیم بندی کلی موضوع معامله یا مال است یا عمل اعم از اینکه انجام این عمل تعهد شده باشد یا خودداری از انجام آن تعهد شده باشد
شرایط موضوع معامله اگر موضوع معامله مال باشد
باید توجه داشت که اگر موضوع معامله مال باشد باید واجد شرایط زیر باشد و هر یک از این شرایط را نداشته باشد معامله باطل است که این شرایط عبارتند از
- مالیت داشته باشد یعنی قابل محاسبه و قیمت گذاری باشد
- معلوم باشد
- معین باشد
- در زمان عقد موجود باشد
- قابلیت نقل و انتقال داشته باشد و
- قابل تحویل دادن باشد
جهت معامله
علت نهایی و هدفی که شخصی را به سمت انجام معامله سوق میدهد انگیزه او از انجام معامله میباشد برای مثال شخصی زمینی را با هدف انبار کردن کالا در آن مکان اجاره میکند یا شخصی دفتری را برای تاسیس مطب خریداری میکند انبار کردن کالا یا تاسیس مطب جهت این معاملات است.
در این خصوص باید توجه داشت که لازم نیست که در عقد جهت تصریح شود اما اگر جهت تصریح شود باید مشروع باشد و قانونی در غیر این صورت موجب بطلان عقد است
علم به جهت قرارداد یعنی علم به انگیزه طرف مقابل از انعقاد قرارداد از شرایط صحت عقل نیست برای مثال اگر ندانیم که انگیزه طرف مقابل از اجاره کردن زمین یا خانه چیست ایرادی ندارد
قراردادهای مبتنی بر قمار و گروبندی قراردادهایی هستند که جهت آنها نامشروع است و از این رو باطل هستند البته غیر از گروبندی نسبت به سوارکاری تیراندازی و شمشیر زنی که به دلیل مصارف عقلایی مجاز است بقیه باطل است.
سوالات متداول
اگر در حین معامله قدرت بر تحویل مورد معامله وجود داشته باشد اما طرفین با تصور اینکه قدرت بر تحویل وجود ندارد وارد معامله شوند چنین معامله چه حکمی دارد؟
معامله باطل است زیرا این امر بیانگر آن است که طرفین قصد واقعی برای انعقاد معامله نداشتهاند
آیا در انعقاد معامله مورد معامله باید معلوم و معین باشد؟
بله یکی از موارد صحت معامله معلوم و معین بودن موضوع معامله است.